I. Հայ ժողովուրդը XX դարի սկզբին. Հայոց ցեղասպանություն

1. Ներկայացրո՛ւ Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ձևավորման պատճառները և փուլերը։

Պատճառներն են՝ Օսմանյան կայսրության թուլացում և տարածքների կորուստը

Թուրքական ազգայնականության ուժեղացում

Առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմաններում հայերին «ներքին թշնամի» համարելը

Հայերի հավասար իրավունքների պահանջները։

Փուլերն են՝ 1915 թ. ապրիլի 24-ին հայ մտավորականների ձերբակալությունը, Հայ զինվորների զինաթափում և ոչնչացումը, , Տեղահանության օրենք և բռնի գաղթ դեպի անապատներ, Զանգվածային կոտորածներ և գույքի բռնագրավումը։

2. Բնութագրի՛ր երիտթուրքերի գաղափարախոսությունը և բացատրի՛ր դրա ազդեցությունը հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա։

Երիտթուրքերի գաղափարախոսությունը՝ Թուրքական ծայրահեղ ազգայնականություն և պանթյուրքիզմ․ նպատակն էր ստեղծել միատարր, կենտրոնացված թուրքական պետություն՝ առանց ազգային փոքրամասնությունների ինքնուրույնության։

Ազդեցությունը հայ ժողովրդի վրա՝ Հայերը դիտվեցին որպես «օտար» և «ներքին թշնամի», ինչը հանգեցրեց 1915 թ․ զանգվածային տեղահանություններին և Հայոց ցեղասպանությանը։

3. Վերլուծի՛ր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությունը հայ ժողովրդի վիճակի վրա։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությունը հայ ժողովրդի վրա՝

Պատերազմը հնարավորություն տվեց Օսմանյան իշխանություններին հայերին ներկայացնել որպես «ներքին թշնամի»։

1915 թ․ սկսվեցին զանգվածային ձերբակալություններ, տեղահանություններ և կոտորածներ։

Հայերը զրկվեցին իրենց բնակավայրերից ու ունեցվածքից, միլիոնավոր մարդիկ զոհվեցին կամ բռնագաղթեցին։

Արևմտյան Հայաստանի հայկական բնակչությունը գրեթե վերացավ։

Միաժամանակ Արևելյան Հայաստանում ստեղծվեցին ինքնապաշտպանական շարժումներ, որոնք նպաստեցին հետագայում Հայաստանի անկախության հռչակմանը (1918 թ.)։

4․ Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության իրականացման հիմնական մեխանիզմները և կազմակերպիչներին։

Մեխանիզմները՝

Ապրիլի 24-ի ձերբակալություններ

Զինաթափում և սպանություններ

Բռնի տեղահանություններ դեպի անապատ

Գույքի բռնագրավում

Կազմակերպիչները՝

Երիտթուրքերի ղեկավարություն (Թալեաթ, Էնվեր, Ջեմալ փաշաներ)

«Հատուկ կազմակերպություն»

Տեղական պետական ապարատը

5․ Բացատրի՛ր ինչու է Հայոց ցեղասպանությունը համարվում մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։

Հայոց ցեղասպանությունը մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն համարվելու պատճառը՝

Նպատակը հաստատված ժողովուրդը ամբողջությամբ կամ մասնակի ոչնչացնելն էր՝ ազգային ու կրոնական պատկանելության պատճառով։

Կիրառվել են զանգվածային սպանություններ, բռնի տեղահանություններ, սով, հիվանդություններ և գույքի բռնագրավում։

Կազմակերպված էր պետական մակարդակով, ինչը ցուցադրում է կանխամտածված և համակարգված բնույթ։

Այս հատկանիշները համընկնում են Ցեղասպանության միջազգային սահմանման հետ, ըստ որի, նման արարքները ուղղված են մարդկության դեմ։

6․ Վերլուծի՛ր Հայոց ցեղասպանության ժողովրդագրական, տարածքային և մշակութային հետևանքները։

Հայոց ցեղասպանության հետևանքները՝

Ժողովրդագրական: Միլիոնավոր հայեր զոհվեցին կամ բռնագաղթեցին, Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչությունը գրեթե վերացավ։

Տարածքային: Հայերի հին բնակավայրերը զրկվեցին հայկական բնակչությունից, ունեցվածքը բռնագրավվեց։

Մշակութային: Կործանվեցին եկեղեցիներ, դպրոցներ, գրադարաններ, խեղվեցին մշակութային ավանդույթները։

7․ Գնահատի՛ր հայ եկեղեցու և օտարերկրյա միսիոներների դերակատարությունը ցեղասպանության տարիներին։

Դերակատարությունը՝

Հայ եկեղեցի: Օգնեց փախստականներին, հոգ տվեց որբերի ու տեղահանվածների մասին։

Օտար միսիոներներ: Արձանագրեցին ցեղասպանությունը, տրամադրեցին սնունդ ու կացարան, փրկեցին հազարավոր կյանքեր։

8․ Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացի հիմնական փուլերը։

Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման փուլերը՝

1915–1920-ական թթ. – Արևմտյան պետություններ արձանագրեցին ու դատավարություններ սկսվեցին։

Միջպետական ժառանգություն – Լիգա ազգերի արձանագրումներ, բայց լիակատար ճանաչում չեղավ։

1965–1990-ական թթ. – Պետություններ սկսեցին պաշտոնապես ճանաչել։

21-րդ դար – 35+ պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ ճանաչել են ցեղասպանությունը

II. Մայիսյան հերոսամարտեր և անկախ պետականության վերականգնում

9․ Ներկայացրո՛ւ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերի պատճառներն ու նշանակությունը։

Պատճառները՝
Օսմանյան բանակի ներխուժումը 1918 թ․ և հայ ժողովրդի գոյության վտանգը։

Նշանակությունը՝
Կանգնեցվեց թշնամու առաջխաղացումը և ստեղծվեց պայման Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման համար (1918 թ․ մայիսի 28)։

10․ Վերլուծի՛ր Մայիսյան հերոսամարտերի պատմական դերը հայկական պետականության վերականգնման գործում։

Պատմական դերը՝
Մայիսյան հերոսամարտերը կանգնեցրին օսմանյան զորքերը, փրկեցին հայ ժողովրդի մնացած հատվածը և հնարավորություն տվեցին 1918 թ․ հռչակել Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։

11․ Բնութագրի՛ր հայկական քաղաքական ուժերի գործունեությունը 1917–1918 թթ. շրջանում։

1917–1918 թթ․ հայկական քաղաքական ուժերը կազմակերպեցին ազգային խորհուրդ, ձևավորեցին զինված ուժեր և առաջնորդեցին ինքնապաշտպանական պայքարը, որի արդյունքում 1918 թ․ հռչակվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։

12․ Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման ներքին և արտաքին նախադրյալները։

Ներքին՝ Ռուսական կայսրության փլուզում, Մայիսյան հաղթանակներ, ազգային խորհրդի ձևավորում։
Արտաքին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Անդրկովկասյան դաշնության փլուզում, օսմանյան վտանգ։

Արդյունքում՝ 1918 թ․ հռչակվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։

III. Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն (1918–1920)

13․ Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման համակարգը և իշխանության մարմինները։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ուներ խորհրդարանական կառավարման համակարգ։

Օրենքներն ընդունում էր Խորհրդարանը։

Երկիրը ղեկավարում էր Կառավարությունը՝ վարչապետի գլխավորությամբ։

Գործում էին նաև դատարաններ։

Այսինքն՝ իշխանությունը բաժանված էր երեք մասի՝ օրենսդիր, գործադիր և դատական։

14․ Բնութագրի՛ր Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական դրությունը և դրա հիմնական խնդիրները։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության (1918–1920) սոցիալ-տնտեսական դրությունը՝

• Երկիրը գտնվում էր ծանր տնտեսական ճգնաժամի մեջ։
• Կային սով, հիվանդություններ և հազարավոր գաղթականներ։
• Գյուղատնտեսությունը քայքայված էր, արդյունաբերությունը՝ գրեթե չէր գործում։
• Տրանսպորտը և ֆինանսական համակարգը թույլ էին զարգացած։

Հիմնական խնդիրները՝
սննդի պակաս, բնակչության սոցիալական ծանր վիճակ, տնտեսության վերականգնում և պետական ֆինանսների կայունացում։

15․ Վերլուծի՛ր Հայոց եկեղեցու դիրքն ու դերակատարությունը Հանրապետության շրջանում։

Հայոց եկեղեցու դիրք ու դերակատարություն Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում՝

Արդեն հստակ ազգային ու հոգևոր կենտրոն՝ միավորելով ժողովրդի տարբեր շերտերին։

Աջակցեց պետական կառավարման հաստատմանը, մշակութային ու կրթական ծրագրերին։

Օգնեց սոցիալական և բարեգործական գործում՝ դպրոցներ, հիվանդանոցներ և որբանոցներ բացելով։

Գործուն էր ազգային ինքնագիտակցության և պետականության գաղափարի ամրապնդման մեջ։

Եզրակացություն՝
Հայոց եկեղեցին դարձել էր ոչ միայն հոգևոր, այլև սոցիալ-քաղաքական և մշակութային կառույց, որը աջակցում էր երիտասարդ հանրապետությանը ու պահպանեց ազգային միասնությունը։

16․ Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները 1918–1920 թթ.։

Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները (1918–1920)

Պաշտպանություն թուրքերի և ադրբեջանցիների դեմ

Հարևան երկրների հետ դաշնակցություն (Վրաստան, Ադրբեջան)

Միջազգային ճանաչում և օգնություն ստանալը

Տարածքային ամբողջականության պաշտպանություն

17․ Բացատրի՛ր Բաթումի պայմանագրի ստորագրման պատճառները և գնահատի՛ր դրա հետևանքները Հայաստանի համար։

Բաթումի պայմանագիր

Պատճառը՝ Թուրքիայի ռազմական ճնշումը և Հայաստանի անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունը։

Վերջնարդյունքը՝ տարածքները ճանաչվեցին միջազգայինորեն, բայց անվտանգությունն ու ամբողջականությունը լիովին չապահովվեցին։

18․ Վերլուծի՛ր Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ՝ տարածքային վեճերի համատեքստում։

Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ

Վրաստան՝ հիմնականում խաղաղ, փոքր սահմանային վեճեր Լոռի շրջանում

Ադրբեջան՝ լարված, տարածքային կոնֆլիկտներ Արցախում և Նագորնո-Կարապիչում

Հայաստանը լուծումներ էր որոնում դիվանագիտական և պաշտպանական միջոցներով

19․ Ներկայացրո՛ւ Հայկական հարցի քննարկումը Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում։

Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովը

Դիտարկեց Հայաստանի անկախությունը և օսմանյան իշխանությունից ազատագրման հարցը

Ներկայացվեցին ցեղասպանության փաստերը և հայ ժողովրդի իրավունքները

Պայմանավորվածություն չստացվեց սահմանների և անվտանգության լիարժեք ապահովման վերաբերյալ

20․ Բնութագրի՛ր Պողոս Նուբարի գործունեությունը հայկական դիվանագիտության շրջանակում։

Պողոս Նուբարը հայկական դիվանագիտության առաջամարտիկ էր, ով Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում պաշտպանեց հայերի իրավունքներն ու Հայաստանի անկախության հարցը:

21․ Վերլուծի՛ր Սևրի պայմանագրի նշանակությունը հայկական պետականության և Հայկական հարցի տեսանկյունից։

Սևրի պայմանագիրը (1920) ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, առաջարկեց տարածքային ընդարձակում Վանի, Ալաշկերտի և Իգդիրի շրջաններով, ապահովեց հայերի իրավունքները և փախստականների վերադարձը, բայց իրականում չկատարվեց Թուրքիայի դեմդիմության պատճառով։

22․ Բացատրի՛ր բոլշևիկյան Ռուսաստանի և Մուստաֆա Քեմալի կառավարության քաղաքական նպատակները Հայաստանի նկատմամբ։

Բոլշևիկյան Ռուսաստանը ձգտում էր վերահսկել Հայաստանը և տարածել ազդեցությունը Հարավային Կովկասում, իսկ Մուստաֆա Քեմալի կառավարությունը փորձում էր վերականգնել թուրքական սահմանները և չեզոքացնել Հայաստանի անկախությունը։

23․ Վերլուծի՛ր Հայաստանի Հանրապետության անկման ներքին և արտաքին պատճառները։

Հայաստանի Հանրապետության անկումը պայմանավորված էր ներքին տնտեսական ու քաղաքական դժվարություններով և ուժեղ արտաքին ճնշումներով Թուրքիայից, Ադրբեջանից և բոլշևիկյան Ռուսաստանից։

IV. Քաղաքական ուժեր և հասարակական գործընթացներ

24. Բնութագրի՛ր ՀՅԴ-ի և ՀԺԿ-ի քաղաքական ծրագրերը և գործունեությունը Հանրապետության շրջանում։

ՀՅԴ՝ կենտրոնացած էր Հայաստանի անկախության և ազգային անվտանգության վրա։
ՀԺԿ՝ շեշտը դրված էր սոցիալական բարեփոխումների և ներքին կարգուկանոնի վրա։

25. Բացատրի՛ր «բոլշևիկ» և «մենշևիկ» հասկացությունները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային քաղաքականության վրա։

Բոլշևիկներ՝ հեղափոխական, խորհրդային իշխանություն տարածելու նպատակով։
Մենշևիկներ՝ չափավոր, աջակցում էին ազգային պետությունների ինքնավարությանը։

26. Վերլուծի՛ր Արմենկոմի դերը Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում։

Արմենկոմը եղել է գլխավոր գործիքը Հայաստանի ռազմական ու վարչական վերահսկողության համար խորհրդայնացման գործընթացում։

27. Ներկայացրո՛ւ 1920 թ. ներքաղաքական ճգնաժամի հիմնական դրսևորումները։

1920 թ. ներքաղաքական ճգնաժամը արտահայտվեց կուսակցական հակասություններով, սոցիալական դժգոհություններով, զինվորական անհանգստությամբ և արտաքին ճնշումներով։

V. Պայմանագրեր և պետականության ճակատագիր

28․ Համեմատե՛ք Բաթումի և Սևրի պայմանագրերը՝ դրանց տարածքային, քաղաքական և իրավական հետևանքների տեսանկյունից։

Բաթումի պայմանագիրը սահմանափակեց Հայաստանի անկախությունն ու տարածքները՝ թույլ տալով Թուրքիայի գերակայությունը, իսկ Սևրի պայմանագիրը միջազգային ճանաչում տվեց Հայաստանի պետությանը և տարածքային իրավունքներին, բայց իրականում չկատարվեց արտաքին դիմադրության պատճառով։

29․ Վերլուծի՛ր Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ստորագրման հանգամանքներն ու դրա ազդեցությունը հայկական պետականության վրա։

Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը (1920) Հայաստանի պարտավորեցրեց զիջել որոշ տարածքներ Թուրքիային, սահմանափակեց պաշտպանության հնարավորությունները և ցուցեց անկախ Հայաստանի քաղաքական ու ռազմական թույլ վիճակը։

30․ Գնահատի՛ր 1918–1920 թթ. պետականաշինական փորձը՝ որպես հետագա անկախության գաղափարական և քաղաքական հիմք։

1918–1920 թթ. պետականաշինության փորձը ստեղծեց Հայաստանի ինստիտուցիոնալ, ռազմական և դիվանագիտական հիմքերը, որոնք ծառայեցին հետագա անկախության համար։

1. .Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիր 1918 թ. մարտի 3

• Կնքվեց Խորհրդային Ռուսաստանի և Քառյակ դաշինքի երկրների միջև։
• Ռուսական զորքերը դուրս էին բերվում Կովկասից։
• Կարսը, Արդահանը և Բաթումը վերադարձվում էին Օսմանյան կայսրությանը։

2.Բաթումի պայմանագիր (1918 թ. հունիսի 4)

Կնքվեց Հայաստանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև։

• Հայաստանը ճանաչվում էր որպես անկախ պետություն,
• Սակայն տարածքը կրճատվում էր մինչև շուրջ 12 հազ. քառ. կմ,
• Օսմանյան կայսրությունը ստանում էր լայն ռազմական և տնտեսական արտոնություններ։

3.Մուդրոսի զինադադար1918 թ. հոկտեմբերի 30

• Կնքվեց Անտանտի և Օսմանյան կայսրության միջև։
• Օսմանյան զորքերը դուրս էին բերվում Անդրկովկասից։
• Ստեղծեց նոր քաղաքական իրավիճակ տարածաշրջանում։

 4. Սևրի պայմանագիր (1920 թ. օգոստոսի 10)

Կնքվեց Անտանտի պետությունների և Օսմանյան կայսրության միջև։

• Նախատեսում էր «Միացյալ և Անկախ Հայաստան» ստեղծում,
• Վիլսոնի իրավարար վճռով Հայաստանին պետք է միացվեին Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի նահանգները,
• Սակայն պայմանագիրը գործնականում չիրականացվեց։

 5. Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր (1920 թ. դեկտեմբերի 2)

Կնքվեց Հայաստանի Հանրապետության և Քեմալական Թուրքիայի միջև։

• Հայաստանը հրաժարվում էր Սևրի պայմանագրից,
• Զրկվում էր զգալի տարածքներից,
• Սահմանափակվում էր հայկական բանակը։

6. Մոսկվայի պայմանագիր (1921 թ. մարտի 16)

Կնքվեց Խորհրդային Ռուսաստանի և Քեմալական Թուրքիայի միջև։

• Նախանշվեց հայ-թուրքական սահմանը,
• Կարսը և Սուրմալուն անցան Թուրքիային,
• Նախատեսվեց Նախիջևանի ինքնավարություն Ադրբեջանի կազմում։

 5. Կարսի պայմանագիր (1921 թ. հոկտեմբերի 13)

Կնքվեց Թուրքիայի և խորհրդային հանրապետությունների (Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան) միջև։

• Վերահաստատեց Մոսկվայի պայմանագրի սահմանները,
• Վերջնականորեն ամրագրեց հայ-թուրքական սահմանը։